φωτο/επιχρωματισμός: ΓΑΚ/Ενυώ
Αφορμή για τη σημερινή δημοσίευση ήταν μια επιστολή του ιστορικού γερμανικού συλλόγου Φιλαδέλφεια προς τον Όθωνα το κρίσιμο έτος 1848. Η επιστολή φυλάσσεται στα ΓΑΚ.
♦ ♦ ♦
Από τους πολλούς γερμανικούς συλλόγους που ιδρύθηκαν στην οθωνική Ελλάδα ο σύλλογος Φιλαδέλφεια της Αθήνας αποδείχθηκε ο μακροβιότερος, αφού ιδρύθηκε το 1837 και υπάρχει μέχρι σήμερα. Τα μέλη του ήταν μέχρι το 1843 κυρίως Βαυαροί αξιωματικοί του ελληνικού στρατού, ύστερα αστοί της μεσαίας τάξης: έμποροι, τεχνίτες και υπάλληλοι των Ανακτόρων.
Ο σύλλογος στεγαζόταν αρχικά στην ενοικιασμένη οικία Ηπίτη στην οδό Βουλής και αργότερα σε ιδιόκτητο κτήριο, στη θέση του σημερινού Ινστιτούτου Γκαίτε της οδού Ομήρου. Πρόσφερε στα μέλη του ό,τι όλοι οι σύλλογοι ξένων μεταναστών: επικοινωνία με ομοεθνείς, αλληλοβοήθεια, διατήρηση των εθίμων και παραδόσεων, πολιτιστικές και αθλητικές δραστηριότητες (μουσικές παραστάσεις, χοροεσπερίδες, ανδρική χορωδία, μπόουλινγκ, εκδρομές) και βέβαια συζήτηση στη μητρική γλώσσα.
Η Αθήνα τον Ιούνιο 1848, όπως την σχεδίασε ο Edward Lear.
(Harvard University, Houghton Library dr805-l513-48a)
Η ευχάριστη, ψυχαγωγική κοινωνική συναναστροφή που πρόσφερε η Φιλαδέλφεια ενίοτε σκιαζόταν από δυσάρεστα επεισόδια. Από τα Πρακτικά του συλλόγου μαθαίνουμε ότι παρεξηγήσεις, διαμάχες και έντονες αντιπαραθέσεις ήταν συχνές μεταξύ των μελών. Κάποτε ήταν τόσο σοβαρές που χρειαζόταν να ληφθούν μέτρα για τον κατευνασμό τους και άλλοτε έφεραν τον σύλλογο κοντά στη διάλυση. Δεν γνωρίζουμε τις ακριβείς αιτίες αυτών των συγκρούσεων· μπορεί να ήταν προσωπικές διαφορές, ασυμφωνίες στη διαχείριση και οργάνωση του συλλόγου ή και πολιτικές διαφωνίες.
Δεν μπορούμε π.χ. να μη φανταστούμε ιδιαίτερα ζωηρές τις συζητήσεις στη Φιλαδέλφεια από τον Μάρτιο του 1848 και μετά, όταν τα επαναστατικά κινήματα που συγκλόνιζαν την Ευρώπη έφερναν με τη Μαρτιανή Επανάσταση δραματικές αλλαγές και στα γερμανικά κράτη: στην Αυστρία εφαρμόζονταν μεταρρυθμίσεις και ο Μέτερνιχ τρεπόταν σε φυγή, οι Γερμανοί ηγεμόνες διόριζαν φιλελεύθερες κυβερνήσεις, στη Βαυαρία ο πατέρας του Όθωνα εγκατέλειπε τον θρόνο, στο δουκάτο του Ολδεμβούργου ο πατέρας της Αμαλίας αναγκαζόταν να παραχωρήσει Σύνταγμα, στο Σλέσβιχ Πρώσοι και Δανοί πολεμούσαν για την κυριαρχία στην περιοχή και στη Φρανκφούρτη η πρώτη εκλεγμένη γερμανική εθνοσυνέλευση άρχιζε πανηγυρικά τις εργασίες της, με αντικείμενα την ίδρυση ενιαίου γερμανικού κράτους και ένα φιλελεύθερο Σύνταγμα. Τα συνταρακτικά γεγονότα γίνονταν γνωστά από τις γερμανικές εφημερίδες, που αναμένονταν με λαχτάρα στην Αθήνα και τα άρθρα τους σίγουρα θ' αναλύονταν με πάθος από τους θαμώνες της Φιλαδέλφειας.
Οδομαχίες στο Βερολίνο τον Μάρτιο 1848
(επιχρωματισμένη λιθογραφία άγνωστου καλλιτέχνη, via Wikimedia Commons)
Τα ευρωπαϊκά γεγονότα είχαν επίδραση και στην Ελλάδα. Ο πρωθυπουργός Τζαβέλλας παραιτήθηκε υπό την πίεση των εξελίξεων και ο Όθων αναγκάστηκε να σχηματίσει νέα κυβέρνηση, που ανασχηματίστηκε δύο φορές μέσα σε λίγους μήνες (Μάρτιο-Οκτώβριο). Στην Πελοπόννησο και στη Ρούμελη εκδηλώθηκαν εν ονόματι της Επανάστασης στασιαστικά-ληστρικά κινήματα, αλλά κατεστάλησαν από τον στρατό, και στην Αθήνα μια φοιτητική διαδήλωση υπέρ της δημοκρατίας διαλύθηκε αμέσως από τη φρουρά των Ανακτόρων. Πολλοί πίστευαν πως το Σύνταγμα του 1844 ήταν ευτυχώς για την Ελλάδα "το εμβόλιο κατά της επιδημίας των επαναστάσεων".
Η γερμανική κοινότητα της Αθήνας επηρεαζόταν από τις σημαντικές εξελίξεις και στις δύο χώρες. Οι πρωτοφανείς αλλαγές στη Γερμανία προξενούσαν σε άλλους ενθουσιασμό και σε άλλους ανησυχία, ενώ τα διαδραματιζόμενα στην Ελλάδα έφερναν στη μνήμη την 3η Σεπτεμβρίου 1843 και κρατούσαν υπ΄ ατμόν όσους φοβούνταν την πτώση του Όθωνα και την πιθανή εκδίωξή τους· άλλους πάλι τους άφηναν αδιάφορους. Πάντως οι φτωχοί γεωργοί της γερμανικής κοινότητας του Ηρακλείου Αττικής ποτέ δεν πραγματοποίησαν την πορεία διαμαρτυρίας προς την Αθήνα, όπως κάποιοι περίμεναν.
Όμως υπήρχε η εθνική συνείδηση. Ακόμη και οι πολιτογραφημένοι πλέον στην Ελλάδα Γερμανοί δεν έμεναν ασυγκίνητοι στην ιδέα της γερμανικής ενοποίησης ή της προσάρτησης του Σλέσβιχ στην Πρωσία. Τραγουδούσαν με κάθε ευκαιρία Was ist des Deutschen Vaterland? (Ποια είναι η γερμανική πατρίδα;), οργάνωσαν μια πατριωτική γιορτή στον Ελαιώνα και ξεκίνησαν έρανο υπέρ του γερμανικού στόλου. Τα δύο τελευταία προξένησαν όμως δυσάρεστες αναταράξεις στους κόλπους της Φιλαδέλφειας, όπως θα δούμε.
Τα κράτη της Γερμανικής Συνομοσπονδίας 1815-1866 (κόκκινο όριο)
Η υπόθεση του εράνου πήρε απροσδόκητη τροπή με αφορμή το ακόλουθο δηκτικό σχόλιο του ανταποκριτή της εφημερίδας Augsburger Postzeitung στην Ελλάδα, δημοσιευμένο στο φύλλο της 3.6.1848:
Εδώ [στην Αθήνα] γίνεται έρανος υπέρ του γερμανικού στόλου από δύο πλευρές. Τα χρήματα της μιας θα σταλούν στη Χαϊδελβέργη, της άλλης στο Όλντενμπουργκ. Βόρεια και Νότια Γερμανία, τελωνειακή ένωση και τελωνειακή ξε-ένωση! Η εδώ μικρή γερμανική μας κοινότητα είναι ενωμένη τουλάχιστον σ΄ αυτό: ότι προοδεύει στην πορεία της ξε-ένωσης. Συμβαίνει το ίδιο και σε σας;
Το σχόλιο παρουσιάζει τη γερμανική κοινότητα της Αθήνας ως ιδεολογικά-πολιτικά διαιρεμένη και μάλιστα αντίθετη στη γερμανική ενοποίηση -την οποία ακόμη και ο Όθων, αντίθετα απ΄ την Αμαλία, υποστήριζε σε ιδιωτικές συζητήσεις· επιπλέον με την αναφορά στο Όλντενμπουργκ θίγει έμμεσα τη βασίλισσα.
Ένα μέλος της Φιλαδέλφειας ονόματι Friedrich Christmann αποφάσισε ν΄ απαντήσει. Η απάντησή του δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Allgemeine στις 10.8.1848 και περιγράφει όσα συνέβησαν όταν οι Γερμανοί της Αθήνας θέλησαν να γιορτάσουν την επαναστατική αλλαγή που σάρωνε τη χώρα τους:
Μια ομάδα Γερμανών που ζουν εδώ αποφάσισε να γιορτάσει τη Δευτέρα του Πάσχα την πολιτική μεταρρύθμιση της Γερμανίας και με την άδεια που πρόθυμα μάς έδωσε ο νομάρχης θα ξεδιπλώναμε και την τρίχρωμη γερμανική σημαία. Λίγες ώρες πριν την προγραμματισμένη αναχώρησή μας από την Αθήνα για τον Ελαιώνα, μας ανακοινώθηκε ότι από αλλού είχε εκφρασθεί η επιθυμία να δοθεί στην εκδήλωση μεγαλύτερη έκταση και γι΄ αυτό ν΄ αναβάλουμε τη γιορτή, μέχρι να συνεννοηθούμε και να βρούμε το κατάλληλο κτήριο. Ανυποψίαστοι συμφωνήσαμε και κυκλοφορήσαμε μια σχετική ανακοίνωση. Όμως κάποιοι ασήμαντοι καλοθελητές άρχισαν να σκαλίζουν την υπόθεση. Ύστερα από μέρες κυκλοφόρησε κάποιος ψευτοβαρώνος ένα χαρτί, που κάτω απ΄ τον τίτλο "Επιτροπή των Γερμανών της Αθήνας για την οργάνωση γιορτής προκειμένου να εκφράσουν τη συμπάθειά τους προς την ελεύθερη και ενωμένη πατρίδα" περιείχε τα ονόματα διαφόρων ετερόκλητων κυρίων [...] Ένα γεράκι του Μέτερνιχ σιγοψιθύριζε ανάμεσά τους. Μάλιστα ακούστηκε ότι θα παρευρισκόταν [στη γιορτή] και ο ίδιος ο αυστριακός πρέσβης v. Prokesch, αλλά έπρεπε στους λόγους που θα εκφωνούντο το όνομα του Μέτερνιχ ν΄ αναφερθεί προσεκτικά. Ταυτόχρονα διαδόθηκε η φήμη ότι οι Έλληνες ήταν αποφασισμένοι να διαλύσουν βίαια μια τέτοια γιορτή. [...] Το ζιζάνιο είχε σπαρθεί, η υπονόμευση είχε πετύχει και όλοι εμείς ήμασταν ύποπτοι ως Δημοκράτες. [...]
Πιστοί στα φρονήματά μας, εμείς συνεχίσαμε να παρακολουθούμε με το ίδιο ενδιαφέρον τα γεγονότα στην πατρίδα και τελικά απευθύναμε την εξής πρόσκληση, συνταγμένη από εμένα:
"Η επιθυμία μας να εκφράσουμε ανοιχτά, εδώ στην ξένη χώρα, τη χαρά μας για την αναγέννηση της Γερμανίας και να συγκεντρωθούμε κάτω απ΄ την τρίχρωμη γερμανική σημαία -ως ορατό σύμβολο εθνικής ενότητας- [....] απέτυχε να πραγματοποιηθεί. Όμως η εφημερίδα Deutsche Zeitung μας δίνει μια καλή ευκαιρία να εκδηλώσουμε τα πατριωτικά μας συναισθήματα, συνεισφέροντας έναν μικρό οβολό για έναν μεγάλο σκοπό. Καλούμε λοιπόν τους εδώ συμπατριώτες που έχουν διαφυλάξει το γνήσιο γερμανικό πνεύμα και η καρδιά τους χτυπά για την κοινή πατρίδα να συμμετάσχουν στον έρανο για την ίδρυση γερμανικού στόλου." [...]
Αυτή η πρόσκληση βρήκε πολύ μεγάλη ανταπόκριση. Ο κοινωφελής σκοπός επιδιώχθηκε από δύο πλευρές: εμείς συγκεντρώναμε χρήματα από τους πολίτες και τους επιτηδευματίες και μια αξιότιμη κυρία από τους υψηλούς κύκλους. Το αποτέλεσμα και των δύο προσπαθειών ήταν αξιόλογο και το γεγονός ότι το ποσόν των δύο εράνων έφθασε στην κοινή πατρίδα από δύο διαφορετικούς δρόμους οφείλεται στη φύση του πράγματος. Ενώ δηλαδή εμείς είχαμε τη δυνατότητα να στείλουμε τον οβολό μας μόνον μέσω της Deutsche Zeitung στη Χαϊδελβέργη, ο έρανος της Αυλής ήταν ευκολότερο να σταλεί στο Όλντενμπουργκ λόγω των ιδιαίτερων προσωπικών διασυνδέσεων. Πού βρίσκεται εδώ το αντιπατριωτικό και το αξιόποινο, αυτό δεν μας το εξηγεί η πατριωτική πένα του κ. Ανταποκριτή της Augsburger Postzeitung. [...]
Ουαί κλωσήματα του Μέτερνιχ, ουαί γενιά των Ιησουιτών και του σκοταδισμού! Η ώρα σας έφθασε, τα δηλητηριώδη δόντια σας έσπασαν, ο συριγμός σας είναι πια ακίνδυνος, ανήκετε μόνο στο παρελθόν και οι οπαδοί σας κατήντησαν περιφερόμενα πτώματα! Τα φτερά του γερμανικού αετού θροΐζουν πάνω μας και διώχνουν τις φοβισμένες νυχτερίδες πίσω στο στοιχείο τους, τη νύχτα!
Fr. Christmann, πρώην αξιωματικός του ελληνικού βασιλικού στρατού
Στη Φιλαδέλφεια σήμανε συναγερμός. Η ενθουσιώδης υποστήριξη της νέας τάξης πραγμάτων στην κεντρική Ευρώπη από ένα μέλος της και η αναφανδόν καταδίκη του παλαιού καθεστώτος με τις απαξιωτικές αναφορές στον Μέτερνιχ, στον προστατευόμενό του πρεσβευτή της Αυστρίας στην Ελλάδα von Prokesch και στους Ιησουίτες ως εκφραστές ακραίου συντηρητισμού εξέθεταν τον σύλλογο απέναντι στον Όθωνα, καθώς μάλιστα ο Christmann χρησιμοποιεί πρώτο πληθυντικό πρόσωπο, έστω κι αν δεν υπογράφει ως εκπρόσωπος της Φιλαδέλφειας, ούτε άλλης ομάδας πολιτών.
Ο Friedrich Christmann καταγόταν από το Münsingen της Βυρτεμβέργης, είχε υπηρετήσει ως αξιωματικός στον ελληνικό στρατό (1833-1837) και ως γραφέας στο Υπουργείο Στρατιωτικών (1837-1843). Ήταν πολιτογραφημένος στην Ελλάδα και παντρεμένος με Ελληνίδα. Στο στρατιωτικό του Φύλλο Ηθών και Ικανοτήτων περιγράφεται ως άνθρωπος με ορθή κρίση, αλλά θερμοκέφαλος, γνώρισμα που πράγματι ταιριάζει με το ύφος του κειμένου του -και ίσως συνδέεται με την ποινή στέρησης των πολιτικών δικαιωμάτων που του είχε επιβληθεί και η οποία είχε λήξει μόλις το 1847. Ανάλογη εικόνα του Christmann ως ευέξαπτου ανθρώπου δίνει και η Χριστάνα Λυτ, που τον γνώριζε προσωπικά.
Τα μέλη της Φιλαδέλφειας έσπευσαν να ξεκαθαρίσουν τη θέση τους, στέλνοντας στα Ανάκτορα μια διευκρινιστική επιστολή-δήλωση. Το κείμενο έχει ως εξής:
Μεγαλειότατε!
Ο γερμανικός σύλλογος Φιλαδέλφεια, που υπάρχει στην Αθήνα εδώ και 11 χρόνια, αναγνωρισμένος από τις αρχές, μπορεί να υπερηφανεύεται ότι ποτέ δεν σπίλωσε το καλό του όνομα με ακρότητες ή συνωμοτικές τάσεις, αλλά πάντα υπηρέτησε και θα υπηρετεί αποκλειστικά την κοινωνική συναναστροφή των μελών του. Mε αφορμή τις διαδόσεις των τελευταίων ημερών, ότι τάχα επικρατεί εδώ ένα πολιτικό πνεύμα που δεν ταιριάζει με τον σκοπό ενός τέτοιου συλλόγου, καταθέτει στη Μεγαλειότητά σας την ιερότερη διαβεβαίωση ότι στον αναφερθέντα χώρο προσφέρονται μόνον οι αθωότερες κοινωνικές απολαύσεις και ότι απέχουμε πολύ από την ενασχόληση με τη σύγχρονη πολιτική κατάσταση στην Ευρώπη και από την παραμικρή υποψία κομματισμού. Απλώς παρακολουθούμε από τις εφημερίδες την πορεία της γερμανικής υπόθεσης.
Αν τώρα, όπως συνέβη πρόσφατα, ένα μέλος του συλλόγου αποκρίθηκε σ' ένα δημοσίευμα της Augsburger Zeitung με ένα ενυπόγραφο δικό του στην Allgemeine, αυτό είναι ιδιωτική υπόθεση και ο συγγραφέας μπορεί μόνος να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Ο σύλλογος διαχωρίζει εντελώς τη θέση του από την υπόθεση, την οποία δυστυχώς κάποιοι εσφαλμένα, αν όχι κακόβουλα, τη χρησιμοποιούν για να τον διαβάλουν.
Ότι τα ευπειθώς υπήκοα μέλη του συλλόγου Φιλαδέλφεια συνέρχονται με μοναδικό σκοπό την κοινωνική συναναστροφή αποδεικνύεται και από το γεγονός ότι με ικανό χρηματικό ποσό ίδρυσαν ένα ιδιόκτητο κτήριο, το οποίο θα εγκαινιαστεί με τραγούδια και χορό κατά την επέτειο ίδρυσης της Φιλαδέλφειας, στις 4 Σεπτεμβρίου.
Παρακαλούμε τη Μεγαλειότητά σας να δεχθεί και πάλι την ιερότερη διαβεβαίωση
ότι πάντα δείξαμε τον μέγιστο σεβασμό προς το ελληνικό ηγεμονικό ζεύγος και ποτέ δεν θα πάψουμε να το κάνουμε, όσο η Φιλαδέλφεια υπάρχει. [...]
Αθήνα, 18 Αυγούστου 1848
Η χάρτινη σφραγίδα του συλλόγου Φιλαδέλφεια
(φωτο: ΓΑΚ/Ενυώ)
Ακολουθούν οι υπογραφές 43 μελών, μεταξύ αυτών και του Christmann. Παραθέτουμε τα ονόματα, με την προσθήκη των επαγγελμάτων:
H διοικητική επιτροπή του συλλόγου Φιλαδέλφεια
Wilhelm Madler, πρόεδρος (μάγειρας των Ανακτόρων)
August Frank, γραμματέας (γραμματέας των Ανακτόρων)
Valentin Euling, ταμίας (ράφτης)
Max Bumüller, βιβλιοθηκάριος (μάγειρας των Ανακτόρων)
Anton Marksteiner, τελετάρχης (ράφτης γυναικείων ενδυμάτων)
Τα μέλη
Fr. Anderer (μάγειρας των Ανακτόρων)
Friedrich Christmann
Joachim Feldmann (έμπορος)
Michael Lickert (ωρολογοποιός)
Michael Metscher (ράφτης)
Louis Franké (μουσικοδιδάσκαλος)
Nikolaus Grohgans (εργολάβος)
Christian Welker (ταγματάρχης)
Fr. Sebastian
Heinrich Scheiberling (ξυλουργός)
Max Rotschild (έμπορος)
Johann Ziegler
Friedrich Schmidt (κηπουρός των Ανακτόρων)
J. Georg Rausch (υπεύθυνος προμηθειών των Ανακτόρων)
Xaver Stenzer (υπηρέτης των Ανακτόρων)
Franz Seiller (στρατιωτικός μουσικός)
A. Wilhelm Kock (έμπορος)
Leon. Kyro (έμπορος)
Wilhelm Touton (έμπορος)
Georg Stangl (ταπετσιέρης)
W. Müller
Michael Feldmann (έμπορος)
Adolph Nast (βιβλιοπώλης)
Simbert Seif (εστιάτορας)
Baptist Seif (υπάλληλος μαγειρείου των Ανακτόρων)
G. Nikolaus Tiedemann (ταγματάρχης)
Franz Leitzinger
Georg Köhler
Friedrich Prögler
Johann Neuf
Johann Rott (υπηρέτης των Ανακτόρων)
Martin Steingasser (επιπλοποιός)
Fr. Reitemeier (εργολάβος)
Charl Hans
Gustav Hecht (σωματοφύλακας του Όθωνα)
Johann Pistorius (έμπορος)
Konrad Marksteiner
Ignatz Prandl (αυλικός κυνηγός)
Μερικές από τις υπογραφές στην επιστολή-δήλωση της Φιλαδέλφειας
(φωτο: ΓΑΚ/Ενυώ)
Έτσι η Φιλαδέλφεια τήρησε ασφαλείς αποστάσεις, δηλώνοντας πολιτικά ουδέτερη. Τα μέλη επιτρεπόταν να έχουν πολιτικές απόψεις, ο σύλλογος όμως όχι. Άλλωστε στην Ελλάδα υπήρχε τη στιγμή εκείνη πιο ήρεμο και ελεύθερο πολιτικό κλίμα απ΄ ό,τι στη Γερμανία και κάθε υποψία ότι αυτό υπονομεύεται από Δημοκράτες της Φιλαδέλφειας έπρεπε να εξαλειφθεί.
Αν ο Christmann είχε -για άλλη μια φορά- συνέπειες δεν το ξέρουμε, πάντως χάρη στο κείμενό του έχουμε μια καλή περιγραφή της γερμανικής κοινότητας της Αθήνας του 1848 από πολιτική άποψη. Η μικρή αυτή κοινωνία περιείχε σε μικρογραφία τα χαρακτηριστικά και τις τάσεις που διαμόρφωναν το πολιτικό κλίμα και στην επαναστατημένη Γερμανία: αστούς πρωταγωνιστές, υπέρμαχους της μικρής ή της μεγάλης Γερμανίας, συντηρητικούς και φιλελεύθερους, μοναρχικούς και δημοκράτες.
Οι όποιες ιδεολογικές διαφορές δεν εμπόδισαν την πορεία της Φιλαδέλφειας στον χρόνο. Το 1849 οι Γερμανοί επαναστάτες ηττήθηκαν και η παλαιά τάξη πραγμάτων επανήλθε. Οι πολιτικές συζητήσεις σίγουρα θα συνεχίστηκαν στην οδό Ομήρου και η χορωδία θα τραγουδούσε ακόμη Ποια είναι η γερμανική πατρίδα;
♦ ♦ ♦
Πηγές
Αρχεία
ΓΑΚ (ΚΥ), Οθωνικό Αρχείο Γραμματείας των Ανακτόρων
Εφημερίδες
Αugsburger Postzeitung 1848
Allgemeine Zeitung 1848
Βιβλιογραφία
Wilhelm Barth, Geschichte der deutschen Gesellschaft Philadelphia in Athen (1936)
Thomas Nipperdey, Deutsche Geschichte 1800-1866. Bürgerwelt und starker Staat (Sonderausgabe 1998 [19831])
Χριστιάνα Λυτ, Στην Αθήνα του Όθωνα 1847-1848 (1991)
Βάνα και Μίχαελ Μπούσε, Ανέκδοτες επιστολές της βασίλισσας Αμαλίας στον πατέρα της 1836-1853 (2011)
Απόστολος Ε. Βακαλόπουλος, Νέα Ελληνική Ιστορία 1204-1985 (2004)
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους τ. ΙΓ΄, Το ελληνικό κράτος 1833-1881 (1977)