Ατμοπλοϊκά εισιτήρια για το ταξίδι των Ελβετών προς το Μόναχο
μέσω Bodensee (Φεβρ.-Μάρτ. 1834)
φωτο: ΓΑΚ/Ενυώ
Στον μακρύ κατάλογο των κρατών όπου Ελβετοί μισθοφόροι στρατιώτες πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους ανά τους αιώνες ανήκει και η Ελλάδα. Το άρθρο παρουσιάζει την ιστορία του πολύπαθου Ελβετικού Λόχου (1834-35), έτσι όπως την αφηγούνται τα τεκμήρια του Οθωνικού Αρχείου. Κατάλογος των μελών του Λόχου στο Παράρτημα Ι.
♦♦♦
Στα τέλη του 1833 συνεχιζόταν στο Μόναχο η στρατολόγηση των εθελοντών που θ' αντικαθιστούσαν στην Ελλάδα τους αρχικούς -διατεταγμένους στην πλειοψηφία τους- άνδρες, των οποίων η ετήσια θητεία έληγε.
Όπως και στις προηγούμενες στρατολογικές περιόδους (έναρξη 1.11.1832 και 15.6.1833), έτσι και στη νέα προκήρυξη (20.10.1833) προβλεπόταν ότι εκτός των Βαυαρών γίνονταν δεκτοί και όσοι Γερμανοί και Ελβετοί είχαν εκπληρώσει τις στρατιωτικές υποχρεώσεις απέναντι στην πατρίδα τους. Πράγματι, στον ελληνικό στρατό είχαν καταταγεί μέχρι τότε μεμονωμένα μερικές δεκάδες Ελβετών, οι οποίοι είχαν ενταχθεί σε διάφορα στρατιωτικά τμήματα και ήδη υπηρετούσαν. Με τη νέα προκήρυξη όμως το θέμα πήρε μια νέα διάσταση, καθώς κίνησε το ενδιαφέρον κάποιων Ελβετών στρατιωτικών επιχειρηματιών.
Πρώτος ο υπολοχαγός του Πυροβολικού von Orelli με επιστολή (Ζυρίχη, 13.11.1833) προς τον υπεύθυνο της στρατολογίας Lesuire στο Μόναχο πρότεινε συνεργασία στην ελληνική κυβέρνηση, δηλώνοντας ότι μπορεί να θέσει στην υπηρεσία της ένα ολόκληρο σύνταγμα πεζικού. Η φιλόδοξη πρότασή του δεν κατέληξε σε συμφωνία με την Αντιβασιλεία.
Μια δεύτερη πρόταση ήλθε από τον λοχαγό Friedrich Trachsler, ο οποίος σε επιστολή (Βασιλεία, 19.11.1833) πρός τον Βαυαρό υπουργό Στρατιωτικών Weinrich διαβεβαίωνε ότι μπορεί χωρίς δυσκολία να συγκεντρώσει για τον 'Οθωνα έναν λόχο από 150 στρατιώτες και τους ανάλογους αξιωματικούς, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν λάβει μέρος στις πρόσφατες εκστρατείες στην Ισπανία, ήταν εξοικειωμένοι με το θερμό κλίμα και συνηθισμένοι στην αυστηρότερη πειθαρχία. Ο Weinrich ενημέρωσε τον Lesuire, ο οποίος αντέδρασε θετικά και μετέφερε στην Αντιβασιλεία στο Ναύπλιο τα επιχειρήματά του υπέρ μιας συμφωνίας με τον Trachsler: οι Ελβετοί είναι γενναίοι, πιστοί στον θρόνο -αν και γεννημένοι δημοκράτες- και κατάλληλοι για μετανάστες.
Η θετική γνώμη του Lesuire ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο μετά τη γνωριμία του με τον Trachsler, ο οποίος τον επισκέφθηκε προσωπικά στο Μόναχο στα τέλη Δεκεμβρίου 1833, συνοδευόμενος από τον αξιωματικό Jacob Wick. Έτσι υπογράφηκε τελικά στις 5.1.1834 η συμφωνία, όπου αναφέρονταν οι όροι σχετικά με τη σύνθεση του σώματος, την αμοιβή, τα δικαιώματα, τις υποχρεώσεις των ανδρών κλπ. (βλ. το πλήρες κείμενο στο Παράρτημα ΙΙ).
Γιατί όμως να προτιμηθούν Ελβετοί έναντι Βαυαρών ή άλλων Γερμανών, μάλιστα σε μια περίοδο που η προσέλευση στα στρατολογικά γραφεία ήταν αδιάκοπη και η υπόθεση εξελισσόταν εξαιρετικά (Lesuire 30.11.1833); Όπως προκύπτει από τις αναφορές τού Lesuire, ο λόγος ήταν η έλλειψη εθελοντών Βαυαρών αξιωματικών, που δείχνονταν μάλλον απρόθυμοι ν' αναζητήσουν την τύχη τους στην Ελλάδα. Από την άποψη αυτή η πρόταση του Trachsler, που περιλάμβανε οκτώ αξιωματικούς, συμπεριλαμβανομένων του ιδίου και του Wick, φαινόταν συμφέρουσα και επιτάχυνε τη συμπλήρωση του αριθμού των 3500 αντικαταστατών.
Οι άνδρες του Trachsler άρχισαν να παρουσιάζονται σταδιακά στο στρατολογικό γραφείο του Lindau της Βαυαρίας διαπλέοντας τη λίμνη της Κωνσταντίας (Bodensee) από το Rorschach ή την Κωνσταντία (Konstanz), και αφού λάμβαναν ένα χρηματικό ποσό για το ταξίδι συνέχιζαν την πορεία τους έως το Μόναχο. Εκεί ενδύονταν, οπλίζονταν και εκπαιδεύονταν· θ' αποτελούσαν τον 4. Λόχο Οπλιτών του 7. Τάγματος Πεζικού, το οποίο είχε ήδη σχηματιστεί και ετοιμαζόταν ν' αναχωρήσει για την Ελλάδα, με 1200 άνδρες, 82 γυναίκες και 55 παιδιά. Επειδή όμως την προκαθορισμένη ημέρα της αναχώρησης από το Μόναχο, στις 27 Φεβρουαρίου 1834, ο 4. λόχος δεν είχε ακόμη συμπληρωθεί, οι Ελβετοί ξεκίνησαν το ταξίδι προς τον νότο έναν μήνα αργότερα, στις 29 Μαρτίου 1834, με άμαξες μέχρι την Τεργέστη.
Στην αποστολή συμμετείχαν και τρεις γυναίκες, μάλλον όλες σύζυγοι στρατιωτών, πράγμα που δηλώνει και τον πιθανό μεταναστευτικό χαρακτήρα της μετακίνησης.
Από την Ελβετία (Rorschach) προς τη Βαυαρία (Lindau)
με τα ατμόπλοια Helvetia και Leopold (Φεβρ.-Μάρτ. 1834).
φωτο: ΓΑΚ/Ενυώ
Σύμφωνα με τα καταγεγραμμένα στους στρατιωτικούς καταλόγους στοιχεία, οι άνδρες του Ελβετικού Λόχου είχαν μέσο όρο ηλικίας 28 έτη. Οι μισοί προέρχονταν από τα καντόνια Schaffhausen (35 άτομα), Βασιλεία (29) και Ζυρίχη (22). Όλοι σχεδόν δήλωσαν κάποιο επάγγελμα ή τέχνη -συχνότερα εμφανίζονται αγρότες, υποδηματοποιοί και ράφτες. Μόνον 11 από τους 158 υπογράφουν ως αναλφάβητοι με το σημείο του σταυρού. Οι 68 δεν είχαν καμία στρατιωτική προϋπηρεσία, στο εσωτερικό της χώρας τους ή στο εξωτερικό. Από τους υπόλοιπους οι περισσότεροι είχαν βρεθεί ως μισθοφόροι στη Γαλλία, τις Κάτω Χώρες και την Ισπανία, αλλά μόνον 52 είχαν λάβει μέρος σε κάποια οργανωμένη στρατιωτική επιχείρηση ή εκστρατεία. Οι διαβεβαιώσεις του Trachsler σχετικά με την πολεμική εμπειρία των ανδρών του δεν βρίσκονταν λοιπόν σε απόλυτη συμφωνία με την πραγματικότητα.
Ο 4. λόχος έφθασε στην Τεργέστη στις 12 Απριλίου 1834 και επιβιβάστηκε μαζί με τους άλλους πέντε λόχους στα πλοία την επομένη. Μέχρι τη στιγμή αυτή είχαν σημειωθεί 5 λιποταξίες, στο Μόναχο ή κατά τη διάρκεια του ταξιδιού.
Ύστερα από ενάμιση μήνα στη θάλασσα το 7ο Τάγμα πλησίαζε επιτέλους στο λιμάνι προορισμού, την Πάτρα. Όμως πριν ακόμη δοθεί το σήμα για αποβίβαση, έφθασε η διαταγή να πλεύσουν νοτιότερα, διότι στη Μάνη η αντικαθεστωτική εξέγερση βρισκόταν σε εξέλιξη και οι νεοαφιγμένοι έπρεπε να ενισχύσουν τις στρατιωτικές δυνάμεις που δρούσαν ήδη εκεί. Η διαταγή αυτή δυστυχώς αγνοούσε τις αρνητικές προϋποθέσεις που προδιέγραφαν το αποτέλεσμα της επιχείρησης· o C.G. Bronzetti στα απομνημονεύματά του σχολιάζει ως εξής: Ήταν ανησυχητικό το γεγονός ότι χρησιμοποιούσαν γι' αυτήν την εκστρατεία στρατιώτες που μόλις είχαν φθάσει από τη Βαυαρία, κουρασμένους από ένα μακρύ θαλάσσιο ταξίδι, εντελώς ασυνήθιστους στο κλίμα και ήδη εκ των πραγμάτων σε μειονεκτική θέση απέναντι σ' έναν εχθρό που ποτέ δεν δείχνει την ανδρεία του σε ανοιχτό έδαφος, αλλά χρησιμοποιεί για τις επιθέσεις του δύσβατες χαράδρες, βουνά και οχυρούς πύργους, και καταπονεί τον αντίπαλο με αδιάκοπες ξαφνικές επιθέσεις.
Μανιάτες
(Henri Bell, Trois années en Grèce, Paris, Librairie Hachette, 1881)
[via Ίδρ. Αικ.Λασκαρίδη]
Με την αποβίβαση στο Μαραθονήσι (Γύθειο) στις 28 Μαΐου άρχισε η δραματική περίοδος που κατέληξε στον αποδεκατισμό των Ελβετών. Η διαταγή ήταν το 7ο τάγμα να προελάσει προς το Μαυροβούνι και τη μέσα Μάνη καταστρέφοντας τους πύργους των Μανιατών. Οι προειδοποιήσεις του Έλληνα αρχηγού της Χωροφυλακής στο Γύθειο για τους κινδύνους μιας τέτοιας επιχείρησης λόγω του βραχώδους, δύσβατου εδάφους και της δυσκολίας ανεφοδιασμού σε πυρομαχικά και τρόφιμα αγνοήθηκαν. Έτσι, στις μάχες στο Πετροβούνι, στην Τσίμοβα και στο Ασλάν-Αγά σημειώθηκαν σημαντικές απώλειες Γερμανών εθελοντών. Ειδικά για τον Ελβετικό Λόχο φαίνεται ότι φονικότερη απ' όλες υπήρξε η μάχη στο Ασλάν-Αγά της Μεσσηνίας (Αύγουστος 1834), όπου -σύμφωνα με τη μαρτυρία του Chr. Neeser που συμμετείχε στα γεγονότα- 40 Ελβετοί τραυματίστηκαν ή έχασαν τη ζωή τους κατά την έφοδο για κατάληψη ενός οχυρού σημείου.
Εκτός από τα όπλα των Μανιατών πολλά θύματα προξένησαν επίσης οι σωματικές κακουχίες -αφόρητη ζέστη, δίψα, ανεπαρκής σίτιση- και οι ασθένειες. Οι τραγικές συνθήκες υπό τις οποίες δεκάδες άνδρες άφησαν την τελευταία τους πνοή στα στρατιωτικά νοσοκομεία της Μεθώνης, Κορώνης, νήσου Κρανέας, Άργους και Ναυπλίου είναι γνωστές από τα απομνημονεύματα αρκετών συστρατιωτών τους. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Οθωνικού Αρχείου της Αθήνας 43 άνδρες του Ελβετικού Λόχου πέθαναν στη μάχη ή σε κάποιο νοσοκομείο έως το τέλος του 1834 και τουλάχιστον 15 άλλοι από διάφορα αίτια το έτος 1835 (βλ. Παράρτημα ΙΙ).
Ο λοχαγός Trachsler πέθανε από νοσταλγία στο Ναύπλιο το 1835· στην ηγεσία τού λόχου τον διαδέχθηκε ο Wick, ο οποίος αργότερα έγινε βιβλιοπώλης στην Κωνσταντινούπολη και αυτοκτόνησε εκεί σε μεγάλη ηλικία. Οκτώ συνολικά στρατιώτες είχαν λιποτακτήσει. Από τους υπόλοιπους οι περισσότεροι μάλλον επέστρεψαν στην πατρίδα μετά τη λήξη της τετραετούς θητείας τους το 1838. Άγνωστο αν εγκαταστάθηκε κανείς στην Ελλάδα.
Πιστοποιητικό θανάτου του Friedrich Trachsler
φωτο: ΓΑΚ/Ενυώ
Με 60 σχεδόν από τους 158 άνδρες του νεκρούς σε διάστημα ενάμισι έτους, ο Ελβετικός Λόχος πλήρωσε μάλλον ακριβά την ένταξή του στον ελληνικό στρατό. Το μεγάλο πέτρινο λιοντάρι στο Ναύπλιο, όμοιο με αυτό της Λουκέρνης, θυμίζει εύστοχα όχι μόνο τους Γερμανούς, αλλά και τους Ελβετούς στρατιώτες τού 1833-34 που πέθαναν υπηρετώντας το ελληνικό κράτος, επειδή πολεμούσαν για να ζήσουν.-
Ο "Λέων των Βαυαρών" στην Πρόνοια Ναυπλίου, έργο του C.H. Siegel.Στο Οθωνικό Αρχείο μαρτυρείται και μια τρίτη πρόταση προς την Αντιβασιλεία για στρατολόγηση ενός σώματος Ελβετών: την έκαναν από κοινού τον Οκτώβριο 1834 ο A. Rothe, οπλοποιός από το Schaffhausen, και ο Conrad Irminger, ανθυπολοχαγός από τη Ζυρίχη. Δεν φαίνεται να κατέληξαν σε συμφωνία με την κυβέρνηση.
♦♦♦
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι
Τα μέλη του Ελβετικού Λόχου των οποίων μαρτυρείται ο θάνατος στην Ελλάδα κατά την διετία 1834-35. Για τον πλήρη κατάλογο των ονομάτων βλ. τη γερμανική έκδοση του άρθρου.
Trachsler, Friedrich
Ackermann, Andreas
Alder, Johannes
Amsler, Johannis
Bächtold, Martin
Bäschlin, Conrad
Baumann, Rudolf
Bell, Samuel
Bischoff, Bernhard/Leonhard
Blum, Melchior
Bodenmüller, Anton
Bollinger, Isaak
Bösch, Christian
Brunner, Heinrich
Bryner/Brüner, Gottfried
Bührer, Jakob
Bünzli, Joseph Conrad
Eisenhut, Johann
Fischbacher/Fischhaber, Johann Baptist
Fischer, Melchior
Frey, Xaver
Frey, Heinrich
Früh, Johann
Gentsch, Georg
Hasenfratz, Johannes
Hirt, Konrad
Hofmann, Johann Jakob
Immerhauser, Johann Jakob
Kammenzing/Cammenzind, Melchior
Klingler, Jakob
Knausert/Knaushardt, Johann Baptist
Laubi, Johann Jakob
Legler, David
Leupp, David
Mäder, Christian
Mayer/Meyer, Johann Fidel
Meßmer, Conrad
Meyer, Ludwig
Nägeli, Johann
Neuwiller/Neuweiler, Heinrich
Osterwalder, Karl Anton
Pletscher, Heinrich
Rebmann, Jakob
Reudi/Reidi, Johann
Roth, Johann Jakob
Ruegg, Johann Heinrich
Scheitlin, Anton
Schöttli/Schöttle, Johannes
Schwab, Alois
Schwitzer/Schweizer, Johann
Sigg, Jakob
Steiner, Joseph
Stiefbold, Friedrich Michael/Wilhelm
Unholz, Heinrich
Weber, Johannes
Werner, Johannes
Winkler, Johann
Zellweger, David Franz
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ
Συμφωνία
μεταξύ του συντ/χη v. Lesuire, επιτρόπου της Αντιβασιλείας του Βασιλείου της Ελλάδας, και του Ελβετού λοχαγού Friedrich Trachsler,
περί του σχηματισμού ενός λόχου Πεζικού από Ελβετούς για την βασιλική ελληνική υπηρεσία.
1.
Ο λόχος πρέπει να αποτελείται από εκ καταγωγής και αφυπηρετήσαντες Ελβετούς και να έχει την εξής δύναμη: 1 λοχαγό, 1 υπολοχαγό, 1 επιπλέον υπολοχαγό και ανθυπολοχαγό, 1 επιλοχία, 3 λοχίες (μεταξύ των οποίων 1 λογιστής), 8 δεκανείς, 3 μουσικούς, 150 υποδεκανείς και οπλίτες (μεταξύ των οποίων 2 ξυλουργούς). O λογιστής για ευνόητους λόγους θα είναι Βαυαρός. Όλοι οι άνδρες πρέπει να έχουν λευκό ποινικό μητρώο, καλή υγεία, ηλικία έως 36 ετών κατά κανόνα και ελάχιστο ύψος 5 πόδια και 7 ίντσες [1,66 μ.].
2.
Για τη συνάθροιση του λόχου διατίθεται διάστημα δύο μηνών από σήμερα. Αν στο διάστημα αυτό παρουσιαστούν άνδρες που θα υπερβαίνουν τον καθορισμένο αριθμό, ο λοχαγός Trachsler δεν θα τους παραλείψει.
3.
Ο λοχαγός Trachsler, όπως και ο Ελβετός υπολοχαγός Wick θα ανήκουν στον λόχο. Μέχρι τη συμπλήρωσή του θα φέρουν την ελληνική στολή σύμφωνα με τον βαθμό τους, θα λαμβάνουν τις αντίστοιχες αποδοχές και θα είναι υπεύθυνοι για τη στρατολόγηση και τον σχηματισμό του λόχου, είτε στο Μόναχο είτε σε άλλο κατάλληλο σημείο, χωρίς καμία επιπλέον αποζημίωση. [...] Aπό την ημέρα της συμπλήρωσης του λόχου εισέρχονται οριστικά στην ελληνική βασιλική υπηρεσία και απολαμβάνουν όλα τα προνόμια που παραχωρούνται και στους Βαυαρούς αξιωματικούς της ίδιας υπηρεσίας· όμως με την εξαίρεση, ότι δεν τους χορηγείται ούτε υψηλότερος βαθμός, ούτε απόλυση και ακόλουθη είσοδος στον βαυαρικό στρατό. Ο τρίτος κατά σειρά αξιωματικός του Λόχου θα προέρχεται είτε από τον βαυαρικό στρατό είτε από τους ήδη υπηρετούντες στο ελληνικό στράτευμα.
4.
Στον λοχαγό Trachsler επαφίεται ο διορισμός των υπαξιωματικών του λόχου και των υποδεκανέων.
5.
Ο λόχος θα αποτελεί τον 4. Λόχο Οπλιτών τού άρτι σχηματισθέντος 7. Τάγματος Πεζικού. Οι υπαξιωματικοί και οι άνδρες αυτού του λόχου λαμβάνουν μισθό και άλλες αμοιβές όμοια με τους υπόλοιπους άνδρες του τάγματος και απολαμβάνουν όλα τα προνόμια που έχουν εξασφαλιστεί και για τους Βαυαρούς που εισέρχονται στην ελληνική υπηρεσία. Επίσης υπόκεινται στίς ίδιες πειθαρχικές και νομικές διατάξεις. Η στρατολογική Συνθήκη μεταξύ Βαυαρίας-Ελλάδας θ' αποτελεί τη βάση για την υπηρεσιακή, πειθαρχική, νομική και οικονομική κατάσταση του ελβετικού λόχου που θα σχηματισθεί από τον λοχαγό Trachsler.
6.
Αν στο μέλλον σχηματισθούν πλήρη τάγματα Ελβετών για την ελληνική υπηρεσία, εναπόκειται στην ελληνική κυβέρνηση η μετακίνηση του λόχου σε ένα από αυτά ή η παραμονή του στο ίδιο τάγμα για το οποίο τώρα προορίζεται.
7.
Οι Ελβετοί που θα καταταγούν στον λόχο λαμβάνουν από το σημείο όπου παρουσιάζονται μέχρι το Μόναχο ένα επίδομα [...] για κάθε ώρα της προκαθορισμένης πορείας και σιτίζονται με αυτό οι ίδιοι. Για όσους έρχονται από το εσωτερικό της Ελβετίας με σκοπό να καταταγούν, το επίδομα αυτό υπολογίζεται από τον τόπο αφετηρίας. Η 4ετής σύμβαση για κάθε άνδρα ξεκινά από τη μέρα της ορκωμοσίας στο Μόναχο.
8.
Στις έντυπες ανακοινώσεις σχετικά με τη στρατολογία υπάρχει ήδη η διαβεβαίωση ότι η ελληνική κυβέρνηση θα υποστηρίξει κατά το δυνατό όσους μετά από ευδόκιμη 4ετή υπηρεσία θελήσουν να εγκατασταθούν στην Ελλάδα. Καθώς όλα τα άρθρα της Συνθήκης Στρατολογίας προς όφελος των στρατιωτών που εισέρχονται στην ελληνική στρατιωτική υπηρεσία οφείλουν να εφαρμοστούν [και] στους Ελβετούς, το άρθρο αυτό τονίζεται εδώ με ιδιαίτερη έμφαση.
9.
Οι λεπτομερείς διατάξεις για την ολοκλήρωση της παρούσας συμφωνίας θ' αποτελέσουν αντικείμενο φιλικής συζήτησης και συνετής απόφασης μεταξύ των δύο συμβαλλομένων μερών.
10.
Εάν παρά τις προσδοκίες παρουσιαστούν δυσκολίες στην εκπλήρωση της παρούσας συμφωνίας, οι οποίες παρά τις ειλικρινείς προσπάθειες των δύο μερών δεν μπορέσουν να επιλυθούν, με αποτέλεσμα ο σχηματισμός του λόχου να μην πραγματοποιηθεί, οι εν τω μεταξύ στρατολογηθέντες Ελβετοί οφείλουν να καταταγούν μεμονωμένα στους λόχους του τάγματος. Όμως ο λοχαγός Trachsler και ο υπολοχαγός Wick δεν θα μπορούν να διεκδικήσουν ούτε χρηματική αποζημίωση, ούτε μόνιμο διορισμό στον ελληνικό στρατό. Εξάλλου ο συντ/χης Lesuire, αναγνωρίζοντας τα ορθά φρονήματα αυτών των έντιμων ανδρών, θα τους εφοδιάσει με τα κατάλληλα έγγραφα και -εφόσον το επιθυμούν- θα δώσει γι' αυτούς τις καλύτερες συστάσεις προς την Αντιβασιλεία της Ελλάδος.
Μόναχο, 5 Ιανουαρίου 1834
v. Lesuire, συντ/χης
F. Trachsler, λοχαγός
♦♦♦
ΠΗΓΕΣ
Αρχεία
ΓΑΚ (ΚΥ), Οθωνικό Αρχείο Υπουργείου Στρατιωτικών
ΓΑΚ (ΚΥ), Οθωνικό Αρχείο Γραμματείας των Ανακτόρων
Βιβλιογραφία
Χριστόφορου Νέεζερ, Απομνημονεύματα των πρώτων ετών της ιδρύσεως του ελληνικού βασιλείου, Κωνσταντινούπολη 1911
C. G. Bronzetti, Erinnerung an Griechenland aus den Jahren 1832-1835, Würzburg 1842
M. Chursilchen, Geschichtliche Erinnerungen an die Expedition nach Hellas, Amberg 1835
H. Sander, Erinnerungen eines ehemaligen griechischen Offiziers aus den Jahren 1833-1837, Darmstadt 1838